Het Orakel #4: Gedichten van Sappho

[Dit is het vierde en voorlopig laatste deel van Het Orakel van de Wereldliteratuur.]

Sappho – Gedichten

Het Griekse eiland Lesbos roept waarschijnlijk beelden bij je op van bootvluchtelingen. Bootvluchtelingen, een zwembadblauwe zee, toeristen in bikini’s met cocktails, bootvluchtelingen, witte huisjes met oranje daken, olijfbomen, kiezelstranden met bergen reddingsvestjes.

Maar laten we twee millennia en een aantal eeuwen teruggaan, naar de tijd dat Lesbos een van dé culturele hotspots van Griekenland was. Laten we, specifieker, teruggaan naar de tijd van de eerste echte vrouwelijke singer-songwriter, ergens tussen 630 en 550 voor Christus: de tijd van Sappho (haar precieze geboorte- en sterfdatum zijn niet bekend). Stel je een eiland voor waar groepjes meisjes neergeknield zitten, stilletjes luisterend naar de gezongen gedichten van een charismatische zwartharige vrouw, die zichzelf begeleidt op een kithara (een snaarinstrument dat lijkt op een kleine harp, een voorloper van de gitaar). Gedichten over verliefdheid, verlangen en schoonheid. Lyriek. Popsongs.

Eigenlijk weten we niet zoveel over Sappho, de dichteres die al in de oudheid tot de canon van de poëzie behoorde. (Zij werd destijds ook wel ‘de tiende muze’ genoemd. Nu kunnen we zeggen: zij was, voor haar tijd, Bob Dylan en Madonna ineen.) Het lijkt erop dat ze uit een aristocratische familie kwam, drie broers had, mogelijk ook een dochter. Dat laatste is zeer onzeker. Was ze in haar eigen tijd boven alles dichter, tegenwoordig heeft Sappho haar bekendheid (voor zover zij die nog geniet) vooral te danken aan een persoonlijk feit: haar vermeende seksuele voorkeur. Van ‘Lesbos’ komt het woord ‘lesbisch,’ en de vrouwenliefde kun je ook ‘saffische liefde’ noemen, als je lekker ouderwets en pretentieus wilt doen.

Voor oudheidkundigen is het een leuk tijdverdrijf: bediscussiëren of Sappho nu daadwerkelijk lesbisch was, of toch eerder bi, of seksueel omnivoor. Door de eeuwen heen is hard geprobeerd door kuise literatoren om Sappho te ontseksualiseren: die mooie Cleïs die zij bezingt zou haar dochter zijn geweest, en de jonge vrouwen met wie zij zou hebben opgetrokken waren geen minnaressen, maar leerlingen. Inmiddels gelooft bijna niemand meer in de theorie dat Sappho een brave lerares was; wie de gedichten leest kan moeilijk ontkennen dat de schrijver daarvan zich erotisch aangetrokken voelde tot vrouwen.

Helaas valt er niet heel veel te lezen van Sappho. Ooit was haar werk omvangrijk (10.000 regels), nu is er bijna niets van over (650 regels, waarvan slechts één compleet gedicht, de rest zijn fragmenten). Het zou spannender zijn om dat toe te schrijven aan moedwillige vernietiging door preutse gelovigen, maar zoals vertaler Mieke de Vos zegt in het nawoord bij Sapfo. Gedichten ligt het meer voor de hand dat we hier te maken hebben met de ordinaire vergankelijkheid van papyrus en met de toch gebrekkige populariteit van dit soort poëzie, die na een tijdje niet meer werd overgeschreven: ‘niet alleen het werk van Sapfo, maar bijna de hele oude Griekse lyriek [is] verdwenen’ (p. 62).

Het Orakel

Ik vroeg het Orakel om specifiek advies voor iedereen voor het jaar 2017. Daar kwam deze regel uit:

Als je de woede in je borst voelt opzwellen, 

wapen je dan tegen je zinloos blaffende tong.

Beste passage

Het zou logisch zijn om hier het enige gedicht dat in zijn geheel is overgeleverd te citeren. In het complete gedicht roept Sappho Aphrodite aan, zij hoopt dat de godin haar zal helpen de liefde van een onwillig liefdesobject op te wekken. Eerder kon zij namelijk ook op Aphrodite rekenen, toen zei de godin haar: ‘Nu vlucht ze nog, spoedig zal ze je volgen./ Nu weigert ze geschenken, ze zal ze geven. Nu houdt ze niet van je, spoedig bemint zij zelfs tegen haar wil.’

Niet slecht, en altijd mooi om te zien hoezeer ongelukkig verliefde vrouwen op ongelukkig verliefde mannen lijken, maar ik vind gedichten van Sappho waarin op cruciale momenten regels ontbreken interessanter. Het onderstaande gedicht van Sappho is ook redelijk bekend, het gaat ook over hevige onbeantwoorde liefde, maar waar de troost moet komen, de relativering, ontbreken er regels, daar moet je zelf iets invullen. Juist dat manco maakt het gedicht voor mij af:

Hij lijkt mij aan de goden gelijk te zijn,

de man die tegenover jou mag zitten

en van dichtbij hoort hoe jij zachtjes praat

met mooie stem

 

en hoe jij lieflijk lacht, wat bij mij altijd

mijn hart heftig onder mijn ribben laat slaan.

Zodra ik maar even naar je kijk verstomt

mijn stem volledig,

 

mijn tong ligt gebroken in mijn mond, meteen

kruipt er een ragfijn vuur onder mijn huid,

mijn ogen zien niets meer, een machtig gonzen

vult mijn oren,

 

zweet breekt aan alle kanten uit, een trillen

neemt bezit van mij, bleker dan verdord gras

ben ik, slechts een paar korte stappen nog en

ik lijk te sterven.

 

Maar alles is te verdragen, als zelfs een

onder armoede gebukt mens …

 

Het Orakel van de Wereldliteratuur neemt een pauze van onbepaalde tijd. Eerdere Orakels:

  1. Het Gilgamesj-Epos
  2. De Odyssee
  3. Het Hooglied

 

Bron

Sapfo. Gedichten (vertaald en toegelicht door Mieke de Vos). Athenaeum – Polak & Van Gennep, 1999.

2 gedachten over “Het Orakel #4: Gedichten van Sappho

  1. Erg mooi en goed geschreven stuk. Heb het met veel plezier gelezen.

    Zover mij bekend is (en helaas is dit alleen maar gebaseerd op wat ik elders gelezen heb) had Sapfo wel kinderen.
    Haar gedichten gingen (gedeeltelijk) inderdaad over haar vrouwelijke leerlingen, maar wel met een erotische basis.

    Het boekje van Mieke de Vos is zeer zeker een “must have” voor geïnteresseerden in dit onderwerp.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s