Het Orakel #3: Hooglied

[Dit is het derde deel van Het Orakel van de Wereldliteratuur. Deel 2, de Odyssee, vind je hier.]

Het Hooglied

Wat een gek Bijbelboek is het Hooglied! Wie monotheïstische religies vooral associeert met seksuele onderdrukking, verwacht niet middenin de Bijbel erotische liefdespoëzie tegen te komen, maar dat is toch echt wat het ‘Lied der liederen’ (de letterlijke vertaling van de Hebreeuwse titel) is. Het Hooglied is een samenraapsel, een knip-en-plakwerk van een verzameling minneliederen, niet alleen Hebreeuwse, maar ook Perzische, Aramese, Griekse. Een interculturele medley rondom het thema liefde. Het geheel is toegeschreven aan de Israëlitische koning Salomo, maar dat is volgens de inleiding in mijn Willibrordvertaling technisch onmogelijk en dus vooral een PR-kwestie: ‘Uit de algemene literatuurgeschiedenis is bekend dat literaire composities gemakkelijker ingang vinden wanneer ze op naam van grote mensen staan.’

Het Hooglied is vormgegeven als een liefdesduet tussen een ‘zij’ en een ‘hij’. ‘Hij’ wordt door haar ‘mijn lief’ genoemd en ‘zij’ door hem ‘mijn vriendin’. Hij wordt verderop geïdentificeerd als koning Salomo en zij als ‘de Sulammitische’ (volgens geleerden mogelijk een Nubische prinses). Zij begint, en doet dat gelijk ferm en sensueel: ‘Overstelp mij met de kussen van je mond, want je liefkozingen zijn zoeter dan wijn.’ In de meeste literatuur is zo’n vurig verlangen het startsein voor allerhande ellende, maar niet in het Hooglied. ‘Mijn lief’ is meer dan bereid haar tegemoet te komen. Hij antwoordt: ‘Wat ben je mooi, mijn vriendin, wat ben je mooi; je ogen zijn duiven!’

Ook de buitenwereld vormt geen obstakel. Af en toe wordt het stel onderbroken door een ‘koor’, maar dat koor is enkel blij: ‘Wij willen juichen, ons over jullie verblijden, wij willen zingen over jullie liefde, zoeter dan wijn: iedereen moet wel van jullie houden!’ Zo is het in het begin van het Hooglied en zo blijft het: het paar is gelukkig, de mensen om hen heen zijn gelukkig, de liefde wordt gevierd. Heel even lijkt de vrouwelijke hoofdpersoon haar geliefde kwijt te zijn, maar dat duurt niet lang, hij was gewoon in de kruidentuin. (Al geeft het aantal vrouwen en bijvrouwen dat Salomo volgens de Bijbel bezat wel te denken, maar dat terzijde.)

Joodse Schriftgeleerden waren het er niet altijd over eens of zulke liefdespoëzie wel thuishoort in de Bijbelse canon. De oplossing: een religieuze interpretatie. Volgens die interpretatie hebben we te maken met beeldspraak: het is geen gewoon liefdespaar dat wordt uitgebeeld, het gaat hier om de liefde tussen God en de gelovige.

Dankzij die interpretatie werd het Hooglied een grote inspiratiebron voor de mystieke traditie (een overkoepelende naam voor gelovigen die hun geloof willen uitoefenen buiten de restricties van kerk of moskee, waarbij ze eenwording met God nastreven). In de dertiende-eeuwse gedichten van bijvoorbeeld de Antwerpse Hadewijch of de Perzische Rumi is het vanzelfsprekend om godsaanbidding uit te drukken in termen van verliefdheid, om God aan te spreken als liefdespartner.

De inleiders van de Willibrordvertaling vinden zo’n figuurlijke lezing niet nodig; zij concluderen: ‘Het Hooglied verheerlijkt (…) de ideale liefde tussen man en vrouw, in de overtuiging dat echte liefde en trouw van mensen onder elkaar een deelnemen is aan de vruchtbare liefde en scheppende trouw van de Heer, de God van Israël.’ Echte liefde tussen mensen is al wonderlijk genoeg.

Het Orakel

Als ik het Hooglied in mijn dundruk-Bijbel (vanzelfsprekend met mijn ogen dicht) om een algemeen advies vraag, komt daar deze passage uit:

Sta op, mijn vriendin, kom toch, mijn mooiste!
Mijn duif, verscholen in de spleten van de rots,
in de holten van de bergwand,
laat mij je gezicht zien,
laat mij je stem horen,
want je stem is mooi,
je gezicht lieftallig.

Beste passage

Het plezierige aan bovenstaande passage is dat je het los van het liefdespaar kunt lezen als een oproep om je kenbaar te maken, ruimte in te nemen. Je kunt van de man die zijn ‘vriendin’ aanroept een goddelijke instantie maken die ons allemaal moed inspreekt. Voor zo’n goddelijke instantie zijn wij allemaal mooi en lieftallig (Jesus loves us!).

Maar het Hooglied leest uiteindelijk toch het beste als liefdespoëzie. En als we het zo lezen zijn er twee dingen die er voor mij uitspringen. Allereerst deze zin, die de man meerdere keren herhaalt: ‘Ik bezweer je, dochters van Jeruzalem, wek de liefde niet, maar laat haar sluimeren zolang ze wil.’ Dit lijkt een aansporing om vooral zo lang mogelijk dromerig te lopen verlangen, een verheerlijking van de roes. Het heeft iets onheilspellends, wat gebeurt er als de liefde wel gewekt wordt?

Minder mysterieus maar minstens even interessant zijn de maffe vergelijkingen. Niet alleen zijn ogen ‘als duiven’, er komt een hele kinderboerderij voorbij:

Wat ben je mooi, mijn vriendin, wat ben je mooi!
Je ogen achter je sluier zijn duiven;
je lokken zijn als een kudde geiten
die omlaag komen van Gileads bergen.
Je tanden zijn als een kudde schapen
die pas geschoren uit de wasplaats komen,
twee aan twee, en geen enkele is alleen
Je lippen zijn een lint van purper

En zo ziet zij hem:

Zijn hoofd is van het zuiverste goud,
zijn lokken zijn borstelig, ravenzwart.
Zijn ogen zijn als duiven bij stromende beken,
die zich wassen in melk en baden in overvloed.
Zijn wangen zijn een kruidentuin, torens van kruiden.
Zijn lippen zijn lelies, ze druipen van vloeibare mirre.

Opvallend genoeg verschilt de manier waarop de vrouw haar geliefde beschrijft vaak nauwelijks van de manier waarop hij haar beschrijft (al begint hij wel over haar borsten, terwijl zij zijn secundaire geslachtskenmerken met rust laat). De mate en aard van verblinding is niet sekse-gebonden; voor wie verliefd is lijken de ogen van de ander altijd op duiven die zich in melk wassen.

De volgende keer in Het Orakel: de poëzie van Sappho

Bron

‘Het Hooglied.’ In: De Bijbel, Willibrordvertaling (geheel herziene uitgave 1995). Paperbackversie uit 2004, uitgegeven door de Katholieke Bijbelstichting, ’s-Hertogenbosch.

Een gedachte over “Het Orakel #3: Hooglied

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s