Het Orakel #2: Odyssee

[Dit is het tweede deel van Het Orakel van de Wereldliteratuur. Deel 1, het Gilgamesj-epos, vind je hier.]

De Odyssee

Het verhaal van de omzwervingen van Odysseus – de held die het paard van Troje bedacht en daarmee de Trojaanse oorlog won – is verfilmd, verkinderboekt, heeft meermaals in de Donald Duck gestaan, inspireerde James Joyce en zelfs Nick Cave. Veel introductie behoeft dit Griekse epos (ca. 800 v.Chr.), toegeschreven aan de blinde dichter Homeros, waarschijnlijk dus niet.

Dankzij Donald, James en Nick weten jullie al dat de Odyssee gaat over het verlangen om weer thuis te komen, over de speelbal zijn van de goden en het lot, over wraak en over liefde. En over kannibalistische Cyclopen, hitsige nimfen, onweerstaanbare sirenen en brutale vrijers.

Gelijk dan maar naar wat de Odyssee zo goed maakt, naast het spannende verhaal: het staat vol met literaire trucs. Sommige van die trucs zie je nauwelijks meer in hedendaagse literatuur, zoals het typische ritme (de zogenaamde dactylische hexameter), of de vaste persoonsomschrijvingen via bijvoeglijke naamwoorden zoals ‘rozevingerige Dageraad’ en ‘helderogige Athena’ (epitheton ornans).

Wat nog wel veelvuldig wordt toegepast, in alle soorten fictie, is de keuze om middenin de handeling te beginnen (in medias res). In de openingsregel van de Odyssee roept Homeros de muze aan, vraagt haar te beginnen waar het haar maar belieft. De muze begint met een schijnbaar idyllisch plaatje: Odysseus zit in de ‘gewelfde grot’ van de beeldschone Kalypso. Het zijn dagen van seks en honing, maar Odysseus zit aan een stuk door te wenen. Hij is op dat moment al twintig jaar lang verwijderd van zijn huis, zijn vrouw Penelope en zijn zoon Telemachos; vrijwel alle nare avonturen waar we de Odyssee van kennen heeft hij al beleefd. Die zal hij pas vertellen nadat hij op een ander eiland gastvrij is ontvangen. Door middenin de handeling te beginnen roept Homeros zowel de vraag op wat hieraan voorafging als hoe het verder zal gaan.

Een andere slimme ingreep: gelijktijdig met het laten zien van de held die ziek is van heimwee, toont Homeros hoe de goden vergaderen over zijn lot. Oppergod Zeus vindt het wel mooi geweest, van hem mag Odysseus terug naar huis. Zeegod Poseidon is het daar weliswaar niet mee eens (er valt dus nog tegenspoed te verwachten), toch weet je hierdoor eigenlijk al dat het goed zal komen. Je weet alleen nog niet hoe. Ook deze truc wordt nog altijd veel gebruikt.

En dan zijn er nog de homerische vergelijkingen, die maar niet ophouden en die (mede daardoor) vaak briljant zijn. Deze bijvoorbeeld (vertaling Bertus Aafjes):

Hij weende als een vrouw te wenen pleegt,
Haar armen slaand rond haar geliefde man,
Die is gevallen voor het vaderland,
Vechtende om zijn kindren te bewaren
Voor de meedogenloze ondergang; 
Zij vindt hem worstelende met de dood,

En klemt zich jammerende aan hem vast:
De vijand echter stoot haar, met zijn lansen,
In rug en schouders om haar weg te voeren
In slavernij, dat uitzichtloze lot;
Haar wangen welken reeds van het verdriet; –
Zo deerniswekkend moest Odysseus wenen.

Er valt veel meer te vertellen over de Odyssee. Dat de tekst oorspronkelijk werd beluisterd, niet gelezen. Dat deze ook bedoeld was om kennis over te dragen, dat Homeros daarom beschrijft hoe je een vlot bouwt (onder meer met een boor), hoe je koers houdt op zee (door de sterren in de gaten te houden), en hoe je je kleren ordentelijk schoon krijgt (door ze in rivierbekkens te leggen en er flink op te stampen). Of dat Odysseus naar hedendaagse standaarden een oorlogsmisdadiger zou zijn. Maar het is nu tijd om het Orakel te laten spreken.

Het Orakel

Ik vroeg de Odyssee (in de versie van Meulenhoff, 1983): ‘Welke raad heb je voor de mensen?’ Daarop sprong een passage naar voren waarin Odysseus, vermomd als zwerver, net met een andere zwerver heeft gevochten. Tegen een van de vrijers die zijn huis in bezit heeft genomen, zegt hij vervolgens:

Luister naar mij en wil mij goed begrijpen.  
Niets op aarde is zwakker dan de mens! 
Zolang de goden hem gezondheid schenken,       
Denkt hij dat niets hem overkomen kan.     
Maar storten zij hem eenmaal in ellende,   
Dan rest hem niets dan een berustend hart.

Beste passage

Qua adviesgehalte is bovenstaande passage perfect. Toch was ik, als ik zelf had gekozen, op een andere passage uitgekomen. Eentje waarin Odysseus, van wie toch voortdurend de listigheid en de wijsheid wordt benadrukt, toegeeft dat hij een onuitstaanbare, hoogmoedige en eerzuchtige betweter kan zijn.

Odysseus is met zijn mannen weggevlucht van de Cycloop Polyfemos, de zoon van zeegod Poseidon. Om te kunnen ontsnappen uit de grot van de Cycloop (Odysseus zit voortdurend in grotten) heeft hij Polyfemos’ enige oog uitgestoken en hem voorgelogen dat zijn naam ‘Niemand’ is: ‘Niemand heeft je dit aangedaan.’ Eenmaal op zee, gebeurt dit (aan het woord is Odysseus):

‘En toen wij dit keer eens zo ver van ’t land    
Waren geraakt, kon ik het weer niet laten!   
‘k Moest de Cycloop nog eens de waarheid zeggen,    
 Al smeekten ook mijn makkers mij te zwijgen
En zeiden zij, met vriendelijk vermaan: 
“Vermetel heer, waarom die wilde tergen? 
De rots, die hij zo-even heeft geworpen,       
Heeft ons toch bijna op de kust gezet.  
Had een van ons toen maar een kik gegeven,     
Dan had hij zeker, met een puntig rotsblok   
Ons aller hoofden en de boot verpletterd
Gij hebt toch zelf gezien hoe ver hij gooit!”
Maar al hun woorden waren tevergeefs;
Ik was door ’t dolle heen.  Ik riep: “Cycloop, 
Mocht iemand je ooit vragen hoe je komt  
Aan dat afschuwelijk verminkte oog, 
Dat niet meer ziet, – vertel hem dan de naam 
Van wie je deze blindheid heeft bezorgd.
Zeg hem dat het de stededwinger was  
Uit Ithaka, Laërtes’ zoon, Odysseus!”’ 

Wie weet hoe het verdergaat kent de prijs van opschepperij.

De volgende keer in Het Orakel: Het Hooglied uit de Bijbel.

Bron

Homeros – Odyssee (vertaald uit het Grieks door Bertus Aafjes), Meulenhoff, 1983 (1e druk 1965). [N.B.: Bertus Aafjes heeft zich in zijn vertaling (expres) niet netjes gehouden aan de dactylische hexameter. Hij wilde een toegankelijke volksvertaling maken.]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s